میر علی هروی

از دانشنامه‌ی اسلامی

میر علی سادات حسینی هروی (متوفا بعد از ۹۵۷ ه) ملقب به کاتب‌ السلطان از خوشنویسان بزرگ قرن دهم هجری و از سرآمدان نستعلیق‌ نویسی است. استاد خط او سلطانعلی مشهدی بود و برخی خط وی را بر استادش ترجیح داده اند.

زندگی‌نامه

میر علی اصلاً از مردم هرات و از سادات حسینی آنجاست. علی هروی در اواخر عمر توسط ازبکان اسیر گشت و به بخارا منتقل شد. سام میرزا در تحفه ٔ سامی که در ۹۵۷ تألیف شده در باب میرعلی چنین می نویسد: «می گویند که در این وقت باصره اش ضعفی پیدا کرده ...» و مفهوم این معنی ظاهراً آن است که در ۹۵۷ میرعلی هنوز حیات داشته فقط بینایی اش ضعفی پیدا کرده بوده است و مرگش پس از این تاریخ اتفاق افتاده است. میر علی پس از مرگ در مرقد سیف الدین باخرزی دفن شد.

استاد خط نستعلیق

ظهور میر علی با ایامی مقارن شده است که استادی خط نستعلیق در سراسر خراسان سلطانعلی مشهدی را مسلم بوده و این استاد خوش شیوه و شاگردان او در مشهد و سایر بلاد خراسان و ماوراءالنهر به تعلیم این خط مشغول بوده اند. هرچند برخی از دست نبشته‌ها و اسناد مربوط به قبل از زمان میرعلی تبریزی به خطی بسیار نزدیک به نستعلیق به دست آمده است ولی میرعلی از لحاظ فنّی این خط را به صورت مستقلی عرضه نمود. از این رو استادان بعدی، ابداع خط نستعلیق را به او نسبت داده‌اند.

میرعلی که در بغداد در دربار سلطان احمد جلایر (۷۸۳-۸۱۳ هجری) بود کلیات فارسی "خواجوی کرمانی" را در سنهٔ ۷۹۸ به خط نستعلیق در بغداد نوشت و حال آنکه زبان اهل بغداد همیشه عربی بوده‌است. و این نسخه کلیات مصوّر خواجوی کرمانی در موزه لندن موجود می‌باشد.

نمونه های خط نستعلیق میرعلی هروی بشکل کتاب و قطعه بالنسبه زیاد در دست است، کتبی که بخط اوست غالباً مثنویات شعرای مشهور است مانند مثنویات جامی و روضةالانوار خواجو و گوی و چوگان عارفی و قطعات غالباً از اشعار خود اوست. از جمله ٔ نفایس خط میرعلی پنج مثنوی است از سبعه ٔ جامی که آن را او در سال ۹۲۸ بانجام رسانده و در آخر آن «علی الحسین الهروی» رقم کرده است. این نسخه ٔ بسیار نفیس در کتابخانه ٔ گلستان طهران موجود است.

یک نسخه ٔ گرانبهای دیگر از خط دست میرعلی ایضاً در کتابخانه ٔ گلستان هست که رقم آخر آن بجهاتی برای روشن ساختن ترجمه ٔ احوال این خوشنویس زبردست اهمیت دارد و آن نسخه که روضةالانوار خواجو است در آخر چنین رقم دارد: «به تاریخ سنه ٔ سبع و عشرین و تسعمائه کتبه العبد المذنب علی الکاتب السلطانی غفر ذنوبه ببلدة هراة».

از این نوشته مسلم می شود که در سال ۹۲۷ میرعلی هنوز در هرات می زیسته و در آن تاریخ به لقب «الکاتب السلطانی» نیز ملقب بوده است. این لقب را ظاهراً سلطان حسین میرزا بایقرا به میرعلی داده بود زیرا که در این ایام کسی دیگر را نمی شناسیم که در سرزمین خراسان و مشرق ایران به لقب سلطانی خوانده شود.

آخرین نسخه ای که از لحاظ تاریخ کتابت، نگارنده از آن اطلاع دارد رساله ٔ کوچک صد پند لقمان است متعلق بکتابخانه ٔ گلستان با این رقم: «کتبه العبد المذنب میرعلی غفراﷲ ذنوبه ربیع الاول سنه ٔ ۹۵۰».

همچنین او را رساله ای است به فارسی به نام «مدادالخط». و نیز اشعار و معماهایی از وی نقل می کنند.

شعر میر علی

میر علی هروی به زبان ترکی و فارسی شعر می سرود. این شعر از اوست که چندین بار آن را با تفاوت‌های اندکی نوشته است:

عمری از مشق دوتا بود قدم همچون چنگ * تا خط من بیچاره بدین قانون شد

طالب من همه شاهان جهانند ولی * در بخارا جگر از بهر معیشت خون شد

سوخت از غصه درونم چگنم چون سازم * که مرا نیست از این شهر ره بیرون شد

این بلا بر سرم از حسن خط آمد امروز * وه که خط سلسلهٔ پای من مجنون شد

گفته‌ها در مورد میر علی

عباس اقبال آشتیانی در مجله ٔ یادگار نویسد: به تصدیق خبرگان فن یکی از بزرگترین استادان خط نستعلیق میرعلی هروی مشهدی است که قریب پنجاه سال در مشهد و هرات و بخارا به تعلیم این شعبه ٔ ظریف از خط فارسی و تحریر نسخ و قطعات آن مشغول بوده تا آنجا که در مهارت در کتابت نستعلیق ثالث میرعلی تبریزی واضع این خط و قبلةالکتاب نظام الدین سلطانعلی مشهدی شده و به واسطه ٔهنر خود از روزگار اقبال و ادبار بسیار دیده است.

امیرعلی شیر در مجالس النفایس در باب میرعلی نوشته که: «خط نستعلیق را در غایت خوبی می نویسد بمرتبه ای که کسی هرگز نظیر او ننوشته.

نصرآبادی در تذکره ٔ خود گوید: «بعضی خط او را به خط ملاسلطانعلی ترجیح می دهند و بعضی برخلاف این گفته عزیزی، شعری که یک مصراعش این است در باب ایشان گفته: در رتبه هیچ میر به سلطان نمی رسد.

پانویس

  1. علامه شیخ آقابزرگ تهرانی، الذریعه ج ۹ ص ۷۶۴.

منابع

خوشنویسی
خط‌ ها
استادان
خط کوفی
خط محقق ابن مقله * ابن بواب * یاقوت مستعصمی * شیخ زاده سهروردی * ارغون کابلی * احمد رومی * میرزا بایسنغر * میرزا سلطان ابراهیم و ...
خط ریحان ابن مقله * یاقوت مستعصمی * عمر اقطع * ابن هلال * ابن بواب * عبدالله بلخ * ارغون * امیر مجدالدین * میرزا بایسنغر *احمد رومی و ...
خط ثلث یاقوت مستعصمی * میرزا سلطان ابراهیم * عبدالحی * سید ولی میرزا بایسنغر * عمر اقطع * عبدالحی * عبدالباقی * عبدالله و ...
خط نسخ میر منشی حسین قمی * شیخ كمال سبزواری * آقا ابراهیم قمی *میرزا احمد تبریزی * میرزا احمد نیریزی * اشرف الکتاب اصفهانی * سلطان الکتاب اصفهانی * وصال شیرازی * میرزا شفیع تبریزی و ...
خط توقیع یاقوت مستعصمی * احمد رومی * ارغون كابلی * بایسنغر و ...
خط رقاع علی ابن مقله * ابن بواب * شیخ زاده سهروردی * احمد رومی * خواجه حافظ شیرازی * مجدالدین فیروز آّبادی * یاقوت مستعصمی * و ...
خط تعلیق خواجه تاج سلمانی واضع * خواجه عبدالحی منشی * درویش عبدالله بلخی * میر منصور منشی * خواجه اختیار منشی * میر عبدالله * ابراهیم خوشنویس * میرزا کافی * مجد الدین ابراهیم * میرزا علی اکبر شیرازی و ...
خط نستعلیق میر علی تبریزی واضع * سیمی نیشابوری * میرزا بوتراب اصفهانی * عبدالرشید دیلمی * میرزا محمد صالح * میرزا اسد الله شیرازی * آقا مهدی تهرانی * سید حسین خوشنویس باشی * میرزا غلامرضا * میرزا عمو * میرزا رضای کلهر * میرزا کاظم * عماد الکتاب *عباسقلیان باتمانقلیج تبریزی *کمال الدین اظهر *سلطان علی مشهدی * سلطان محمد خندان * سیدعلی حسینی * میرعلی هروی * میرعماد حسنی * میرزا محمد حسین تبریزی * علیرضا عباسی و ...
خط شكسته مرتضی قلی شاملو * شفیعا * میر احسن كرمانی * درویش عبدالمجید طالقانی * میرزا کوچک * میرزا عبدالجواد اصفهانی و ...
خط طغری اسماعیل طغرائی * خواجه عتیق منشی * خواجه كمال طغرائی و ...
خط تحریر میرزا رضی تبریزی * میرزا رضای بغدادی * میرزا علیخان امین الدوله * نشاط اصفهانی * میرزا ابوالقاسم قائم مقام * میرزا سعید وزیر * مرحوم حسنعلیخان امیر نظام گرویی * مجد الدین منشی السلطان تبریزی و ... .
منبع: انواع خطوط خوشنویسان معروف ایران، محمد نقشی تبریزی، هنر و مردم، تیر 1343، شماره 21